‘Bomen, zei Dius, leven in een andere tijdsdimensie. Stel dat je de tijd kon waarnemen op het tempo van hun groeisnelheid: je zou merken dat ze elkaar bijna naar de keel vliegen voor een beetje licht. […] Je ziet die worsteling terug in het hout: rare knopen door onlogisch gegroeide takken, jaarringen die verstoring van het groeipatroon aangeven, wonden en littekens in hun binnenste; taaie maar scheefgegroeide verliezers staan in het onderbos weg te kwijnen met gebogen kruin, er zijn agressieve snuiters die hun takken als het ware in het gezicht van hun buurman duwen: het is al net zo erg met mensen.’
(Uit: Dius, Stefan Hertmans, De Bezige Bij, 2024, pp. 59-60)
Aan het woord is Dius, de houtbewerker en kunstenaar uit de gelijknamige roman van Stefan Hertmans. Hij opent voor zijn vriend Anton (tevens de ik-verteller van het verhaal) een andere kijk op de natuur, een wereld die zich grotendeels aan het menselijke oog onttrekt. Wat op het eerste gezicht een verstild, bijna idyllisch tafereel lijkt, blijkt bij nader inzien een wereld van voortdurende strijd, concurrentie en wederzijdse beïnvloeding. Bomen vechten om licht, ruimte en bestaansrecht. Hun bewegingen zijn voor ons nauwelijks waarneembaar, maar wie zich hun tijdsbeleving zou kunnen voorstellen, zou getuige zijn van een onophoudelijke worsteling. Die strijd laat uiteindelijk haar sporen na in de materie zelf: in de knoesten, de grillige nerven, de afwijkende jaarringen en de littekens die diep in het hout besloten liggen.
Er bestaat dus een tijd die zich aan onze waarneming onttrekt. Een tijd die niet wordt gemeten in uren of dagen, maar in het langzame verstrijken van groei, in het geduld van materie, in de nauwelijks merkbare verschuiving van wat leeft. Bij het lezen van bovenstaand fragment moest ik spontaan denken aan Peter Wohllebens Het verborgen leven van bomen, waarin eveneens wordt geprobeerd de menselijke blik op de natuur te doorbreken en ons bewust te maken van het eigen ritme en de tijdsbeleving van bomen. Wat voor ons een stilstaand landschap lijkt, blijkt vanuit hun perspectief (dat van de bomen) een wereld van voortdurende verandering, concurrentie en onderlinge beïnvloeding. De strijd die bomen voeren is niet alleen intens en ‘al net zo erg’ als dat bij mensen is het geval is, maar vindt bovendien ook zijn neerslag in de annalen van het hout. De boom draagt zijn geschiedenis niet als een herinnering die kan worden opgeroepen, maar als een verandering van zijn eigen structuur. Waarin het verleden achterblijft.
Het is misschien een beetje een boutade, maar geen enkele groei voltrekt zich in volstrekte vrijheid. Er is altijd iets wat de beweging hindert, een andere aanwezigheid die ruimte inneemt, een onverwachte breuk in de ontwikkeling of een verlies dat de oorspronkelijke vorm of hoedanigheid voorgoed verandert. Het leven groeit niet zonder weerstand. Integendeel, ze neemt die weerstand in zich op. Soms zichtbaar, soms diep verborgen in het weefsel van wat geworden is. Het hout vertoont in die zin een opmerkelijke verwantschap met de menselijke huid. Ook die bewaart de sporen van wat haar is overkomen. Een litteken is vanuit dit opzicht veel meer dan een herinnering aan een wonde, het is de ‘materiële’ getuigenis dat het lichaam iets heeft ondergaan en desondanks is verdergegaan. De huid heeft zich gesloten, maar is getekend. Ze heeft de wonde niet uitgewist, wel opgenomen in een nieuwe vorm. Anton, kunstdocent en vriend van Dius, verwoordt die gedachte op een eerder academische toon als volgt:
Sensualiteit, oreerde ik, begint waar de perfectie van het lichaam wordt doorbroken door een teken – en dat teken is altijd het spoor van een wonde, iets wat uitgroeit tot een lit-teken, een woord dat is afgeleid van het Middelnederlandse lyc-teken, want lyc is het oude woord voor lichaam.’
Het litteken doorbreekt de illusie van lichamelijke perfectie en maakt het lichaam juist daardoor zichtbaar als iets dat leeft. Het is niet alleen een teken van kwetsbaarheid (ook mannen mogen die tonen bij Hertmans), maar tegelijk ook van een tweede leven. De huid heeft zich na de kwetsuur misschien wel gesloten, maar heeft zich niet hersteld tot haar oorspronkelijke toestand. Ze draagt de geschiedenis van de wonde in haar eigen weefsel. ‘Mijn litteken is mijn sieraad’, schrijft Sybren Polet in Boomgedicht, maar dit sieraad is geen versiering die achteraf zomaar eventjes aan het lichaam wordt toegevoegd, eerder een verandering die uit de materie zelf voortkomt.
Daarin schuilt een merkwaardige paradox. We beschouwen schoonheid vaak als een vorm van ‘af zijn’, van gaafheid, waarbij elke vorm van beschadiging afwezig is (of weggewerkt), als een oppervlak waarop de tijd geen vat lijkt te hebben gehad. Maar die ongeschondenheid is een illusie. Het is net wanneer het lichaam iets prijsgeeft van wat het heeft doorstaan dat er een diepere vorm van schoonheid oplicht. Het litteken maakt zichtbaar dat de huid leeft. Het is niet de afwezigheid van beschadiging die het lichaam betekenis geeft, maar de sporen van een verleden die erin zichtbaar worden.
Niet toevallig legt Anton de link met kintsugi, de Japanse kunst waarbij gebroken keramiek met goudkleurige lak wordt hersteld. De breuk wordt niet weggewerkt, maar juist in de verf gezet. Het herstelde voorwerp krijgt een nieuwe esthetische betekenis doordat de breuklijnen zichtbaar blijven. Toch is er een wezenlijk verschil tussen het litteken van een mens en de gouden lijnen van een gelijmde vaas. Een voorwerp kent immers geen lichamelijke ervaring van pijn. De menselijke huid daarentegen draagt een wonde als een gebeurtenis die haar bestaan werkelijk heeft veranderd. Het litteken is daarom niet zomaar een esthetisch motief. Het is een wezenlijk onderdeel van het lichamelijk geheugen. In zijn notitieschrift, Papavers achter Het Huis, formuleert Dius het als volgt:
‘Littekens vormen de muziek van het vlees, een soort contrapunt waar het huidweefsel van richting verandert zoals een knoop in de nerven in het hout. Het litteken is het ereteken van doorstane pijn, verdichting van materie door een wonde. Grünewald? Zie incarnaat.’
De vergelijking met muziek dringt zich als haast vanzelfsprekend op. Een contrapunt ontstaat niet uit de afwezigheid van verschil, maar uit het samenspel van verschillende onafhankelijke ‘stemmen’ die vaak (zoals bij Stravinsky bijvoorbeeld) dissonant klinken ten opzichte van elkaar en net daardoor een rijk spanningsveld creëren. Zo draagt ook het litteken meerdere betekenissen in zich: pijn en herstel, verlies en voortbestaan, kwetsbaarheid en verdichting. Het lichaam wordt in zekere zin een compositie waarin de oorspronkelijke gaafheid (of mag ik het eentonigheid noemen?) niet langer de enige maatstaf is. Wat uit de toon lijkt te vallen voegt net een nieuwe stem toe. De knoop in het hout, de plooi in de huid en de verdichting rond een oude wonde zijn als het ware de eigenzinnige noten van een levensgeschiedenis.
Toch is het litteken niet noodzakelijk een teken van overwinning op de tijd. Het zou te gemakkelijk zijn om iedere wonde achteraf te gaan veredelen tot een bewijs van kracht, van sterker in het leven staan. Sommige wonden helen nooit helemaal. Sommige beschadigingen werpen mensen terug op een vorm van zijn die zij niet zelf hebben gekozen. Er is verlies dat niet kan worden verzacht en verdriet dat zich niet laat omvormen tot wijsheid. Het litteken is dan allesbehalve een triomfantelijk ereteken van doorleefdheid, maar een stille getuige van wat zich onherroepelijk heeft voltrokken, niet langer ongedaan kan worden gemaakt. Zijn betekenis komt dan niet zozeer in een poging zin te verlenen aan pijn te liggen, maar brandt zich haast stempelgewijs vast in een lichaam dat ermee verder moet leven.
Die dubbelzinnigheid van het litteken, dat tegelijk getuigt van beschadiging en een nieuwe verdichting van de materie teweegbrengt, keert ook terug in Dius’ kunstenaarschap. Ook daar zoekt hij naar de paradox tussen verwonding en verdichting, tussen wat wordt beschadigd en wat daardoor een nieuwe vorm krijgt. Zijn fascinatie voor het incarnaat blijkt uiteindelijk een fascinatie voor de grens tussen afbeelding en lichamelijke ervaring. Dius wil niet zomaar de kleur en de textuur van de huid weergeven op doek. Hij zoekt naar de mogelijkheid om de kwetsbaarheid ervan zichtbaar en invoelbaar te maken. Wanneer hij het been van een ridder schildert, brengt hij de wonde niet uitsluitend met verf aan. Hij scheurt het doek zelf en schildert vervolgens de huid rond die scheur, met de details van stollend bloed en beschadigd vlees. Het schilderij wordt als het ware zelf verwond. De materie in kunst ondergaat wat ze voorstelt. Dius’ bewondering voor het beeld van de gestorven heilige Cecilia, met de diepe snede in haar hals, sluit daarbij aan.

Zijn drang om een zo perfect mogelijke replica van het meesterwerk van Stefano Maderno te maken getuigt van een artistiek verlangen dat verder reikt dan technische beheersing. Hij wil de wonde zo aanwezig maken dat de toeschouwer haar bijna lichamelijk kan ervaren. Ook Matthias Grünewalds weergave van de geteisterde huid, met haar zweren, builen en open wonden, vindt vanuit diezelfde denkwijze zijn sublieme betekenis. Het afstotelijke wordt fascinerend, niet omdat de pijn verdwijnt, maar omdat de kunst haar een vorm geeft die onze blik niet langer kan ontwijken. Het doek wordt huid, de scheur wordt lichamelijke beschadiging, de verf probeert de ervaring van pijn tastbaar te maken. Kunst wil ons niet alleen iets tonen, maar ons ook iets laten voelen. Incarnaat staat hier bijgevolg niet alleen voor het zo getrouw mogelijk weergeven of verbeelden van de menselijke huid, maar vooral ook voor het zoeken naar de grens waarop verf vlees wordt, waarop afbeelding ervaring benadert. Kunst probeert het onzegbare een vorm te geven, de vluchtigheid van de ervaring in materie te bewaren.
Toch blijft er altijd iets onopgelost. Geen enkel kunstwerk kan de oorspronkelijke pijn teruggeven. Geen enkele voorstelling kan de ervaring volledig vervangen. Kunst kan de wonde zichtbaar maken, de aandacht van de kijker er uitdrukkelijk op vestigen en haar een vorm en een duur verlenen, maar ze kan haar niet ongedaan maken. Daarmee raakt de roman aan een fundamenteel onderscheid tussen weten en ervaren. Het motto van Hertmans’ roman, ontleend aan Thomas van Aquino, luidt: ‘Er is niets in het begrijpen dat niet eerst in het aanvoelen was.’ Het lichaam gaat vooraf aan de verklaring, de ervaring aan het begrip. Een litteken kan worden beschreven, geanalyseerd en vanuit esthetisch oogpunt geïnterpreteerd, maar dat betekent nog niet dat men de pijn kent die eraan voorafging. Weten dat iemand geleden heeft, is iets anders dan beseffen wat dat lijden betekent. Die afstand tussen weten en beseffen krijgt in de roman een bijzonder intieme formulering in de woorden van Lys, die aan Anton schrijft: ‘Lieve Anton, weten doen we veel; maar beseffen is iets anders. Je Lys.’
Deze ogenschijnlijk eenvoudige, maar verraderlijk diepzinnige zin – haast terloops neergeschreven als een kattenbelletje – duikt iets voorbij halfweg de roman op en bleef bij me nazinderen, als een mantra door mijn hoofd spoken, een echo van het motto dat gaandeweg aan betekenis won. De zin legt een wezenlijk verschil bloot. Weten is niet hetzelfde als door iets geraakt worden. We kunnen de mechanismen van pijn begrijpen, de anatomie van een wonde bestuderen, de sporen van verdriet herkennen en zelfs de schoonheid ervan beschrijven, zonder werkelijk te beseffen wat het betekent om gekwetst te zijn. Beseffen veronderstelt een andere vorm van kennis. Een kennis die niet op afstand blijft, maar zich in het lichaam nestelt en ons bestaan verandert, op een andere manier vormgeeft. Het is net dat verschil dat een litteken zichtbaar maakt. Het is de lichamelijke afdruk van een ervaring die niet alleen ‘geweten’ is, maar daadwerkelijk ook door het lichaam is ondergaan.
Ook Anton lijkt voortdurend met die kloof tussen weten en beseffen te worstelen. Hij beschikt over een verfijnde en analytische taal om de pijn, de schoonheid en de kwetsbaarheid van het bestaan te benaderen. Maar de vraag blijft of zijn intellectuele en esthetische gevoeligheid hem ook toegang verleent tot de ervaring zelf. Kunnen we het lijden van een ander écht begrijpen, of maken we er soms een verhaal van om de confrontatie met de rauwe werkelijkheid ervan te vermijden? Kunst kan de ervaring benaderen, zo lijkt me, maar nooit helemaal vervangen. Precies daarin schuilt de tragiek van Anton. Het vermogen om de pijn te verwoorden is niet noodzakelijk hetzelfde als de moed om haar ten volle te ondergaan. Een moed die hij wel terugvindt bij zijn vriend Dius.
Die lichamelijke ontvankelijkheid van Dius voor het bestaan vindt een voor mij onverwacht hoogtepunt in een passage waarin hij zich overgeeft aan de ervaring van de natuur en die uitblinkt in poëtische zeggingskracht: ‘Iets groots, zegt Dius, het is iets groots, dat eindeloos bewegen van lucht rondom de planeet. Hij houdt zijn geschonden kop tegen de wind in, als een jachthond op zoek naar een geurvlag.’ Het is een opmerkelijk, allesomvattend beeld. Dius staat daar met zijn geschonden lichaam, maar juist dat geschonden lichaam lijkt hem ontvankelijk te maken voor de wereld. Hij houdt zijn gezicht tegen de wind, niet als iemand die zich tegen de elementen beschermt, maar als iemand die zich eraan blootstelt. De vergelijking met een jachthond is veelzeggend. Dius zoekt niet met zijn verstand naar een verklaring, maar met zijn zintuigen naar een aanwezigheid die zich niet onmiddellijk laat benoemen. De wind wordt iets wat hij moet ondergaan, ruiken, voelen en toelaten.
Hier leidt de roman en zijn ‘filosofie van het litteken’ ons naar een diepere betekenislaag. Kwetsbaarheid maakt ons niet alleen bewust van onze begrensdheid, maar ook ontvankelijker voor wat buiten ons ligt. Het geschonden lichaam is geen afgesloten lichaam. Integendeel, het is een lichaam dat de wereld heeft toegelaten, maar dat de aanraking vanuit die openheid niet langer als vanzelfsprekend ervaart. Het is in de wonde dat de illusie van onaantastbaarheid wordt doorbroken. Wat overblijft, is een andere, misschien wel grotere gevoeligheid voor het bestaan zelf. Dius lijkt de wereld niet te willen begrijpen voordat hij haar ervaart. Hij ondergaat haar eerst, met hand en hart. De moeilijkste weg, me dunkt.
Het litteken beperkt zich echter niet tot de zichtbare sporen op de huid of de verdichtingen in het hout (om de parallel tussen mensen- en bomenwereld nog even op te nemen). Er bestaat ook een zogenaamde innerlijke anatomie van beschadigingen, een geheugen waarin ervaringen, beelden en gevoelens zich hebben vastgezet zonder dat we ze nog volledig kunnen reconstrueren. Hoe onbereikbaar of ontoegankelijk ook, het verleden is nooit helemaal voorbij, maar blijft als een onderhuidse aanwezigheid werkzaam in ons bewustzijn. Anton stelt zich daarbij de vraag: ‘Wat is je jeugd? Een verzameling vage, deels onbewust gekoesterde beelden, geprojecteerd door een half kapotte projector op de donkere wand van je verlangen?’
Het beeld van die half kapotte projector is confronterend. Onze herinneringen zijn geen betrouwbare reproducties van wat geweest is. Ze zijn fragmentarisch, vervormd en vermengd met wat we achteraf zijn gaan verlangen of vrezen, overschreven, telkens weer bijgewerkte versies van oorspronkelijke herinneringen. Onze jeugd verschijnt niet als een afgerond hoofdstuk dat we op elk moment kunnen openslaan, maar als een schimmige projectie op de wand van ons bewustzijn. Wat we ons herinneren, is misschien evenzeer bepaald door wat we verloren hebben als door wat we werkelijk hebben meegemaakt. Als we ons er bewust van kunnen worden dat het verleden geen vaststaand gegeven is, maar telkens opnieuw door ons huidige (terug)blik wordt gekleurd en herschreven, gaan we er misschien ook anders naar kijken. Als iets dat tegelijk vertrouwd en vreemd aanvoelt, maar zich nooit helemaal laat doorgronden.
Ook melancholie ontstaat in die ruimte tussen herinnering en verlangen. Hertmans formuleert het treffend: ‘Melancholie ontstaat zodra mensen hun zin voor een groter Buiten zijn verloren, het werpt hen terug op een vorm van interne claustrofobie…’ Het verlies van dat grotere Buiten lijkt een verlies van openheid. De wereld wordt kleiner, de blik keert zich naar binnen en de mens raakt opgesloten in zijn eigen herinneringen en voorstellingen. Wat ooit een wereld van mogelijkheden was, wordt een besloten ruimte waarin het verleden zich telkens opnieuw aandient. Een verlies dat met ouder worden ongetwijfeld ook meer voelbaar wordt.
Vanuit dit perspectief laat melancholie zich voor mij begrijpen als hét innerlijke litteken bij uitstek. Niet omdat ze noodzakelijk uit één aanwijsbare wonde voortkomt, maar omdat ze verwijst naar een verlies dat zich niet meer laat lokaliseren. Ze is een vorm van heimwee naar iets waarvan we niet eens zeker weten of we het ooit werkelijk bezeten hebben. In een andere passage omschrijft Hertmans melancholie als ‘een zaak van details die men niet kan vergeten maar ook niet kan ontcijferen, en die door hun onverklaarbare hardnekkigheid stomweg veelzeggend lijken.’ Zoals een rare knoop in het hout een worsteling verraadt waarvan de oorspronkelijke oorzaak niet altijd meer te achterhalen is, zo bewaart ook het geheugen sporen van ervaringen waarvan de betekenis ons soms ontglipt.
Daarmee krijgt Hertmans’ filosofie van het litteken ook een existentiële dimensie. Het gaat niet langer uitsluitend om de zichtbare tekenen van lichamelijke kwetsbaarheid, maar ook om de onzichtbare sporen die onze identiteit bepalen. Sommige littekens zijn niet aan de buitenkant te zien. Ze manifesteren zich in onze verhouding tot de tijd, in de manier waarop we liefhebben, in onze terughoudendheid tegenover anderen, in het verlangen naar wat voorgoed voorbij lijkt. Ze maken deel uit van wie we zijn, zonder dat we altijd kunnen aanwijzen waar ze vandaan komen.
Ook in de liefde en de vriendschap (twee grote thema’s in de roman) zijn littekens onvermijdelijk. Wie zich werkelijk aan een ander blootstelt, stelt zich ook bloot aan de mogelijkheid gekwetst te worden. Nabijheid betekent dat de grenzen van het zelf poreus worden, dat een ander toegang krijgt tot plaatsen die voordien beschermd, afgeschermd waren. Liefde is daarom nooit uitsluitend een ervaring van vervulling. Ze is ook de ervaring van afhankelijkheid, verlies en kwetsbaarheid. We dragen de anderen met ons mee, soms als een aanwezigheid, soms als een afwezigheid die een blijvende vorm in ons heeft achtergelaten.
Een litteken kan zo de afdruk worden van iemand die er niet meer is. Het markeert niet alleen wat ons is overkomen, maar ook wie we zijn geworden door de ontmoeting met een ander. In die gedachte zijn Levinas en Ricœur niet ver weg. Bij Levinas wordt het zelf pas werkelijk geconfronteerd met zichzelf in de ontmoeting met de Ander, terwijl bij Ricœur identiteit vorm krijgt in een voortdurend proces van zelfinterpretatie, waarin ook de ander en de verhalen over ons leven een bepalende rol spelen. De menselijke identiteit dient zich daarom niet aan als een gesloten geheel, maar als een weefsel van ontmoetingen, afscheid, verlangen en gemis. We worden mede gevormd door wat ons is aangedaan, door wat we hebben verloren en door wat we zelf bij anderen hebben achtergelaten. Zoals de bomen elkaar in hun groei hinderen en beïnvloeden, zo laten ook mensen onvermijdelijk sporen na in elkaars bestaan. Vrienden en geliefden kunnen elkaar verwonden, maar ook helpen om met die verwondingen verder te leven. Ook dat is groei.
De opdracht van het leven ligt dan ook – zo lijkt Hertmans ons voor te houden – niet in het ongedaan maken van wat ons heeft verwond, maar in het leren leven met wat ons heeft gevormd. Of nog: de littekens niet te ontkennen, maar te verhinderen dat ze ons verdere leven bepalen. Het litteken mag dan een teken zijn van wat ons heeft teruggeworpen op onszelf, het hoeft geen gevangenis te worden. Zoals Dius zijn geschonden gezicht tegen de wind houdt en zich openstelt voor het eindeloze bewegen van de lucht, zo kan ook de mens proberen opnieuw aansluiting te vinden bij dat grotere Buiten. Niet door zijn verleden te ontkennen, maar door in te zien dat het verleden niet allesbepalend mag worden voor wie hij is. Net daarom is het belangrijk om met een andere bril te leren kijken naar de littekens van het leven. Niet als ontsieringen die het verleden verraden, en evenmin als heldentekens die iedere pijn achteraf verklaren of rechtvaardigen. Eerder als stille getuigen van een bestaan dat zich niet ongeschonden heeft kunnen voltrekken. Als de muziek van het vlees, waarin iedere onderbreking, iedere verdichting en iedere afwijking een eigen toon heeft gekregen.
De boom bewaart zijn geschiedenis in het hout. De mens draagt zijn geschiedenis in de huid, in het lichaam, in de herinnering en in de manier waarop hij zich tot de wereld verhoudt. Zowel in het hout als in het menselijke lichaam blijven sporen achter van wat geweest is. Niet alles wat zich daarin heeft vastgezet, laat zich in woorden vertalen. Daarover laat Dius weinig twijfel bestaan. Antons worsteling brengt de menselijke breekbaarheid aan het licht en overstijgt daarmee het strikt persoonlijke. Ze nodigt uit om ook stil te staan bij het leven dat zich aan onze waarneming onttrekt. Wie af en toe tijd maakt voor dat leven, ontdekt ongetwijfeld dat groei zich niet het nadrukkelijkst toont op de plaatsen waar alles gaaf en ongeschonden is gebleven, maar juist daar waar de materie werd geschaad, op zoek moest naar een nieuwe vorm. Het litteken is geen ontkenning van de wonde. Het is haar blijvende aanwezigheid in een lichaam dat verder leeft, zichzelf opnieuw uitvindt.
Auteur artikel: Edward Hoornaert



